ПРЕДИКАТ

Кошкон | 11.09.2017
ПРЕДИКАТ (лат. praedicatum — баяндооч) — традициялуу логикада ой толгоонун (суждение) эки термининин бири. П. сөздүн предметин (субъектти) чагылдырат. 19-к-дын аягына чейин логика илиминде ой жүгүртүүнүн субъектиси эреже катары грамматикалык ээ (подлежащее) м-н тең маанилештирилсе, П. сын атооч формасындагы грамматикалык баяндооч катары колдонулган. Ошентип, баяндоочтун формасы (П- ивдүү байланыш) атрибуттук байланыш м-н чектелген, б. а. предметке (субъектке) мүнөздүү кандайдыр бир белгини чагылдырган. Математикалык логиканын өнүгүшү мындай көз карашты кайра карап чыгууга мажбур кылган. Жаңы көз караш логикалык (же пропозиционалдуу) функция деп аталган өзгөчө түрдөгү функциянын негизинде П. түшүнүгүн жалпылоо м-н мүнөздөлөт. Мындай функциялардын маанисин айтылган сөздөр (же алардын чыныгы маанилери — «акыйкат» ж-а «жалгандык») түзөт. Мис., «Сократ адам болуп эсептелет» деп айтылган сөзгө традициалуу түшүнүмдө «S нерсеси P нерсеси болуп эсептелет» деген схемага дал келген. Эгерде S нерсеси м-н P нерсесин ар кандай маанилерге ээ (S — “жеке нерселердин” чөйрөсү, ал эми P — “түшүнүктөрдүн” чөйрөсү) өзгөрмө чоңдук катары каралса, анда, айталык “адам” түшүнүгүнүн ордуна Р өзгөрмө чоңдугун колдонуп, “S адам болуп эсептелет” же “…адам болуп эсептелет” (мында чекиттер S тамгасынын ордуна колдонулду) деген сөз айтылышын алабыз. Б. а. сөз айтылышынын ордуна S, Р, чекиттер өңдүү өзгөрмө чоңдуктарды коюу аркылуу биз аргументтүү функцияны алабыз.

Айтсак, “… нерсеси… нерсесине караганда чоң” деген сөз айтылышы эки өзгөрмө чоңдуктун ортосундагы, ал эми “… нерсеси … нерсеси менен … нерсесинин ортосунда жайгашкан” деген сөз айтылышы үч өзгөрмө чоңдуктун функциясын аткарат. Математикалык логикада функциянын маанисин сөз айтымдары (же алардын “акыйкаттык” ж-а “жалгандык” сыяктуу чыныгы маанилери) түзсө, анда аларды П. деп аташат. Ошентип, ой толгоонун логикалык структурасын болгон азыркы көз карашда П. м-н субъекттин традициалуу түшүнүктөрү функция ж-а анын аргументтери өңдүү математикалык так түшүнүктөр м-н алмаштырылат. Ушуга ылайык П. элементтери аргументтик же өзгөрмөлүү чоңдуктун кызматын аткарган көптүктөр (нерселердин чөйрөлөрү) м-н аныкталат. П-тын жаңыча аныктамасы силлогисттик ж-а силлогисттик эмес ой корутундуларын бириктирип, логикалык ой толгоого зарыл болгон жалпылыкты берет. Ал эми П-ты жазуунун функционалдуу формасы каалагандай илимий теориядагы сөз айтымдарын формализациалоого кеңири мүмкүндүктөрдү берет.

Досторуңуз менен бөлүшүүнү унутпаңыз (ツ)