МЕНТАЛИТЕТ

Кошкон | 06.03.2020

МЕНТАЛИТЕТ (менталдуулук) –тигил же бул топко кирген адамдардын саясий жана социалдык реалдуулукту өзгөчө  кабылдоосунун туруктуу, кеңири таралган жыйындысы. М. таптын же улуттун саясий ойлонуусунун образын, мүнөзүн,  ыкмасын билдирет, саясаттын субъектилеринин акыл-оюнун туруктуу абалын мүнөздөйт. М. терминин ой  жүгүртүүлөрүнүн жана акылдын оригиналдуу ыкмасын билдирүү үчүн колдонушат (мисалы, улуттук М. – грузиндик,  орустук, кыргыздык ж. б. же регионалдык М. – скандинавиялык, америкалык, Чыгыштык ж. б.); таптык, социалдык М. –  майда буржуазиялык, интел-лигенттик, маргиналдык ж. б.). Кээде М. ойлонуу шыгынын жана интеллектуалдуулуктун  деңгээлин билдирүүчү квалификациялык – баа берүүчүлүк мааниде колдонулат («жогорку же төмөн» М., «бай же кедей»  М. ж. б.). Саясий идеологиялык мүнөзүнө карай бөлүнгөн М. да болот (мисалы, либералдык, тотали-тардык,  демократтык же пролетардык, революциячыл же контреволюциячыл, реакциячыл М. ж. б.). М. термини илимде ХХ к.  башында пайда болгон.

Алгач ирет М. деп тигил же бул улуттук-этностук жана социалдык маданий жалпылыкка  таандык болгон өкүлдөрдүн «акыл-эсинин», «психологиясынын» бирдейлигин билдирүү үчүн колдонулган. Убакыттын  өтүшү менен, бара-бара М. түшүнүгү адамдардын социалдык жана саясий психологиялык касиеттери жана уюмдашуу  өзгөчөлүктөрүн жалпы түрдө сүрөттөп жазыш үчүн колдонула баштаган. Коом же ири социалдык катмар сыяктуу  субъектилердин М. төмөнкүдөй кээ бир негизги позицияларга ориентир алышы мүмкүн: статус-квону сактоого  багытталган консервативдүү коомдук модели; центристтик коомдук модели; либералдык-демократтык жана  социалисттик модели; этностордун М-нин өзүнүн өзгөчөлүктөрү бар. Алар саясий жүрүмтурумду чагылдыруучу  улуттук мүнөздүн, психологиялык туруктуу сапаттардын белгилери менен шартталат. Улуттук маданият саясий  баалуулуктардын жана улут-тук приоритеттин иерархиясына таасир тийгизет. Инсандын М. көбүн эсе анын кайсы  социалдык топко тийиштүү экендигине, билимине, үй-бүлөлүк тарбиясына, социалдык-маданий чөйрөсүнө жараша  болот жана адам ушулар аркылуу гана өзүнүн керектөөлөрүн жана кызыкчылыктарын ишке ашыра алат. М. саясий  баалуулуктарынын объектиси катары коомдун саясий системасы толугу менен, анын иш жыйынтыктары, саясий  уюмдар жана идеологиялар, укуктар жана милдеттер билими ж. б. эсептелет. М-тин маселелери саясат таануу жана  саясий социология тарабынан изилденет жана анын төмөнкүдөй предметтери бар: бюрократия жана бюрократташтыруу;  элиталар; партиялар, кызыкчылык-тар тобу жана кызыкчылыктардын агрегациясы; шайлоолор жана саясий катышуу,  саясий бийлик; мамлекеттин функциялары жана үстөмдүк кылуучу түзүлүш (демократия, тоталитаризм,  авторитаризм; коомдук структура, идеологиялар жана алардын коом жана саясат үчүн мааниси; пропаганда ж. б.  Азыркы мезгилде жашап жатышкан Кыргыз Республикасынын граждандарынын М. өтө ар түрдүү. Баалуулук жана  идеологиялык ориентирдин кескин түрдө бузулушу калктын бардык катмарларын бушайман кылууда. Буга «өнүккөн  социализм» жөнүндөгү, «советтик демократиянын артыкчылыктары» жөнүндөгү жана башка калган ураандардын жана  постулаттардын кыйрашы себеп болду. Кыргызстанда буга чейин үстөмдүк кылган ком-мунисттик идеологиялык  система саясий М-тин теориялык негизи катары өз күчүн жоготуп, граждандардын сезимине, иштерине, саясий көз  карашынын калыптанышына таасир этпейт, демократиялык өзгөрүүлөр менен бирге келген плюрализм Кыргызстандын  калкынын М-не мүнөздүү белгилеринен болуп калды. Калктын басымдуу көпчүлүгүнөн жашоосунун начарлашы,  жумушсуздуктун күчөшү, азыркы мезгилдеги дагы көптөгөн кыйынчылыктар, кылмыштуулуктун күчөшү, бийлик  өкүлдөрүнүн адилетсиз кылык-жоруктары, кошоматчылык, паракорчулук, ж. б. элдердин бийликке карата  нааразылычылыгын туудуруп, эртеңки күндөгү жакшы жашоого ишенимин жоготууда. Ушундай шартта бүгүнкү күндүн  оор суроосуна жооп издеп кыргыздар улуттук акыл-ойдун түпкүрүнө, башатына кайрылышууда жана бул тенденция  улам күчөөдө. Кыргыздардын М-не мүнөздүү нерсе, кыргыздын салт санаасына терең кирип калган көрүнүш – бул  мыйзамды сыйлабоо, аткарбоо жана анын ордуна күчтүү саясий лидерден үмүт кылуу. Мыйзамдын бийлигине таянып,  аны колдоонун ордуна, кыргыздар, адамдын бийлигине баш уруп, андан коркуп, кошомат кылып, ал эми бийликке  келгендерди элди коркутуп-үркүтүп, «жеп-ичип» көнүп алышкан чыныгы демократиялык принциптерге, укуктук  мамлекеттин шарт-тарына ыңгайлашып, аларды кабыл алууга караганда, уруулук мамилелери күчтүү сакталган  кыргыздар үчүн социализмге өтүү алда канча жеңил болгон. Коллективдүү менчиктин жана тота-литардык саясий  режимдин шартында пайда болгон «балапандай оозун ачып» мамиле жасоо көнүмүшү жаңы кыргыз М-нин  калыптанышына тоскоолдук кылууда. Буга кошумча, кыргыздарды коомдогу ар кандай өзгөрүүлөргө ийкемдүү жана тез  ыңгайлашуу жана ошону менен бирге өзүнүн кылымдар бою сактап келе жаткан өзгөчөлүгүн, руханий жан-дүйнөсүн,  бийлик жүргүзүү салтын сактап калуу концепциясы иштелип чыккан эмес. Демократия – эл менен бийликтин  ортосундагы ынтымак үчүн, бийлик ал үчүн иштөөсүн камсыз кылуу үчүн керек институт. Анын ар кайсы өлкөлөрдө  көптөгөн формалары, түрлөрү бар. Кыргыздардын М-не ылайык кыргыздар башка элдерден айырмаланып тургандай эле,  башка демократтардан айырмалуу, анын өзгөчө түрү керек. Саясий М-тин калыптанышы үчүн элдин саясатка кеңири  тартылышы зарыл. Саясатка тартылганда гана эл саясий билимди алат, жүрүм-турум ыкмаларын, саясаттын нормаларын  үйрөнөт, баалуулуктар, көз караштар калыптанат. Ушул мааниде алганда шайлоолордун, референдумдардын ж. б. саясий  агитациялардын ролу чоң. Кыргызстандын калкынын М-не мүнөздүү терс көрүнүштөрдүн ката-рына демилгечилик  жана чечкин-дүүлүктүн жоктугу, өзүнүн ден-соолугуна карата кайдигерлик мамиле, трайбализм, улуттарга жана  региондорго бөлүнүүчүлүк кирет. Акыркы мезгилдерде, өзгөчө кыргыз жаштарынын аракечтикке берилөөсү өтө зор  тынчсыздандырууну туудурат. Кыргыз М-не мүнөздүү болгон чыдам-кайлык жана баш ийүүчүлүк тереңдеп бара жаткан  саясий экономикалык кризистен жана бийликтен чектелбеген «өзү башты-гынан» улам бузулушу мүмкүн.

Досторуңуз менен бөлүшүүнү унутпаңыз (ツ)