ПРЕЗИДЕНТ

Добавил | 17.06.2022

ПРЕЗИДЕНТ (лат. praesident: сөзмө-сөз: алдыда отуруучу) – мамлекеттеги жогорку кызматтагы адам, мамлекет  башчысы. Президенттик республикаларда аткаруучу бийликтин да башында турат. П. башка мамлекеттик,  коммерциялык жана коомдук органдарга жана уюмдарга кызматта туралбайт, ишкердик ишмердүүлүккө укугу жок.  Кыргыз Республикасында П. эл депутаты боло албайт. Президенттик республикада П. түздөн-түз калк тарабынан, же  парламент тарабынан шайланат. Жогорку өкүлчүлүк органы – парламенттен көз карандысыз. Парламенттик  республикаларда П. түз эмес шайлоо жолу менен парламент же калк тарабынан шайланат. П-тин полномочиелеринин  мөөнөтү жана аны кайра шайлоонун тартиби конституция тарабынан бекитилген. Кызматка келгенде П. ант берет.  Президенттик республикада кеңири полномочиелерге ээ: мыйзам чыгаруу демилгесине укуктуу, вето укугуна ээ;  парламентке кат менен кайрылуу укугуна ээ, анын алдында жооп бере турган өкмөттү түзөт; указ, декреттерди  чыгарууга укуктуу; өлкөдөгү бардык куралдуу күчтөрдүн башкы командачысы, элчилик кызматтарга дайындоону  жүргүзөт; чет өлкөлөрдүн элчилик өкүлдөрүн кабыл алат; өзүнүн каалоосу боюнча министрлерди, бардык жогорку  граждандык жана аскердик кызматкерлерди дайындайт жана алмаштырат. Парламенттик республикада П. парламентти  таркатуу, анын ишинде тыныгуу жарыялоо, атайын сессияны чакыруу укугуна ээ. Президенттик республикада П.  мындай укуктарга ээ эмес. Парламенттик республикада П. партиялык көпчүлүктөн фракциясынын лидерине же  парламент коалициянын башчысына өкмөттү уюштурууну тапшырат; ал өкмөттүн кызматтан алынышын да  көзөмөлдөйт. П-тин указдары өлкөнүн мыйзамына жана конституцияга каршы болушу мүмкүн эмес. П. өлкөдөгү  мыйзамдарды, конституцияны же болбосо өзү берген антты бузгандыгы үчүн кызматтан четтетилиши мүмкүн  (импичмент). Кыргыз Республикасынын 1993-ж. 5-майда кабыл алынган Конституциясында «мамлекет башчысын, Пти, жалпы эл шайлайт. . ». (7-статъя) деп көрсөтүлөт. 43- статъяда «П. беш жылдык мөөнөткө шайланат. Бир эле адам  катары менен эки мөөнөттөн ашык П. боло албайт. П. болуп жашы 35 менен 65тин ортосундагы, мамлекеттик тилди  билген, П-ке тадапкер катары көрсөтүлгөнгө чейин республикада 15 жылдан кем эмес жашаган Кыргызстандын  гражданини шайлана алат». 46-статъяга ылайык П. өкмөттүн түзүлүшүн аныктайт, Жогорку Кеңештин макулдугу менен  Премьер-министрди дайындайт; Премьер-министрдин сунушу менен Өкмөт мүчөлөрүн дайындайт ж. б. 7- статъяда  көрсөтүлгөн мамлекеттик бийликти бөлүштүрүүдө Мадисондун «кармап туруу жана тең салмактуулук» принцибин  сактоого аракет кылынган.